Ο ν. 3869/2010 για τη ρύθμιση των χρεών των φυσικών προσώπων (νόμος Κατσέλη) εισήγαγε και στη χώρα μας τη δυνατότητα πτώχευσης των φυσικών προσώπων. Αναγνωρίζοντας, ωστόσο, ότι οι σκοποί της εν λόγω πτώχευσης διαφέρουν από αυτούς της επιχειρηματικής πτώχευσης, ο εθνικός μας νομοθέτης επέλεξε τη ρύθμιση του θέματος σε ένα διακεκριμένο νομοθέτημα, προκειμένου ακριβώς να αναδείξει τους ιδιαίτερους σκοπούς και ανάγκες προστασίας που υπηρετεί ο νόμος αυτός.
Πράγματι, η πτώχευση των φυσικών προσώπων έχει κατ’ εξοχήν κοινωνικό χαρακτήρα, σκοπό δηλαδή να διαμορφώσει ένα κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας για τους οικονομικά ατυχήσαντες, να διασφαλίσει την επάνοδο των υπερχρεωμένων στην οικονομική και κοινωνική ζωή, με τη διαμόρφωση προϋποθέσεων, οι οποίες θα εξασφαλίζουν σε αυτούς και στις οικογένειές τους ένα ελάχιστο επίπεδο αξιοπρεπούς διαβίωσης. Στο πλαίσιο, και προκειμένου να καταστήσει ουσιαστική την προοπτική επανένταξης του υπερχρεωμένου και της οικογένειάς του (τη δεύτερη ευκαιρία), ο Ν. 3869/2010, παρείχε, ακολουθώντας και τα πρότυπα ορισμένων χωρών, ως βασικό συστατικό την προστασία της κύριας κατοικίας.
Ο ν. 3869/2010 είχε θεσμική και διαχρονική ισχύ, είναι νομοθετική εξέλιξη που συνδέεται κατ’ εξοχήν με το σύγχρονο φαινόμενο της πιστωτικής επέκτασης, η οποία ασφαλώς δεν φέρνει μόνο ευημερία στους πολίτες, δυνατότητες που διαφορετικά δεν έχουν, αλλά προκαλεί και πολλά ατυχήματα, ιδίως όταν η επέκταση των πιστώσεων πραγματοποιείται δίχως να τηρούνται οι κανόνες του υπεύθυνου δανεισμού. Ο ν. 3869/10 δεν είναι, επομένως, προϊόν της οικονομικής κρίσης, μολονότι, από την άλλη, εξαιτίας αυτής και ελλείψει άλλων πολιτικών προσαρμογής των χρεών, προσέλαβε ακόμη μεγαλύτερη αξία, έχοντας να σηκώσει τελικά ένα μεγαλύτερο βάρος από αυτό που του αναλογούσε.
Ο ν. 3869/2010, όπως ίσχυσε από την έναρξη ισχύος του και μέχρι την 28.2.2019, προέβλεπε το δικαίωμα του οφειλέτη να προβεί σε ρύθμιση των χρεών του, διατηρώντας την κύρια κατοικία του. Ο οφειλέτης, εφόσον συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις για τη δικαστική ρύθμιση των χρεών του, μπορούσε να αιτηθεί να εξαιρεθεί η κύρια κατοικία του από τη ρευστοποίηση της ακίνητης περιουσίας που διατάσσεται για την ικανοποίηση των πιστωτών. Η εξαίρεση αυτή προβλεπόταν, μάλιστα, κατά τρόπο που λάμβανε υπόψη τα συμφέροντα των πιστωτών, καθώς μπορούσε να διαταχθεί υπό την προϋπόθεση μόνον ότι ο οφειλέτης σε μία μακρόχρονη ρύθμιση θα αποπληρώσει εντόκως, κατά βάση με το επιτόκιο ενός στεγαστικού δανείου, το ποσόν το οποίο θα εισέπρατταν οι πιστωτές σε μία διαδικασία αναγκαστικής ρευστοποίησης.
Οι διατάξεις του άρθρου 9 παρ. 2 έως 4 που προέβλεπαν την προστασία της κύριας κατοικίας, οι οποίες είχαν καταστεί με το ν. 4346/2015 πρόσκαιρης ισχύος, έχουν πλέον καταργηθεί. Μολονότι, κατά την άποψή μας, η προστασία της κύριας κατοικίας θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι εξακολουθεί να ισχύει, με βάση γενικές διατάξεις του νόμου (βλ. σχετικά σε Χρ. Παπαστάμου/Δ. Σπυράκου, Η προστασία της κύριας κατοικίας στο Ν 3869/2010, μετά την κατάργηση των παραγράφων 2 έως 4 του άρθρου 9, και στο Ν 4605/2019, Εφαρμογές Αστικού Δικαίου 2019, σελ. 1099 – 1108), γεγονός είναι ότι ο νόμος αυτός στερήθηκε ένα καίριο συστατικό για την αποτελεσματική εφαρμογή και δυναμική του. Η δε Κυβέρνηση έχει ήδη ανακοινώσει την πρόθεσή της να καταργήσει το νόμο αυτό, εντάσσοντας τις όποιες διατάξεις για την πτώχευση των φυσικών προσώπων στο νέο πτωχευτικό κώδικα, σχέδιο του οποίου πρόκειται να κατατεθεί στη βουλή προς ψήφιση.
Τα παραπάνω δεν αναιρούν τη μεγάλη συμβολή που είχε (και έχει) ο νόμος αυτός για την προστασία των υπερχρεωμένων νοικοκυριών, ιδίως στις συνθήκες που προκάλεσε η οικονομική κρίση. Η εισαγωγή του υπήρξε μία μεγάλη θεσμική και διαχρονική τομή. Έτσι, ο θεσμός της πτώχευσης του φυσικού προσώπου, ανεξαρτήτως της προστασίας της κύριας κατοικίας ή των επιμέρους διαφορών, δεν μπορεί παρά να διασωθεί και να αναπτυχθεί και στο νέο πτωχευτικό κώδικα.
Εξάλλου, το ενδιαφέρον για την ερμηνεία και εφαρμογή των διατάξεων του ν. 3869/2010 εξακολουθεί να παραμένει υψηλό με δεδομένο ότι ένα μεγάλο μέρος του όγκου των υποθέσεών του δεν έχει εκδικαστεί σε πρώτο βαθμό, ενώ πολλές χιλιάδες αντίστοιχες υποθέσεις εκκρεμούν προς εκδίκαση στο δεύτερο βαθμό. Για το λόγο αυτή, και στον ιστότοπο της εταιρίας μας εστιάζουμε στα κρίσιμα ζητήματα της ερμηνείας και εφαρμογής των διατάξεών του, με προεξέχουσα εκείνη της δόλιας αδυναμίας πληρωμής.